SUN’IY INTЕLLЕKT VA DAVLAT STRATЕGIK RЕJALASHTIRISH: O‘ZBЕKISTONNING YANGI KUN TARTIBI
15 may kuni Turkiston shahrida Turkiy davlatlar tashkilotining “Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish” mavzusidagi norasmiy sammiti bo‘lib o‘tdi. Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ishtirok etib, Tashkilotga a’zo davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga tizimli tus berish zarurligini ta’kidladi.
Davlat rahbari o‘z nutqida raqamli taraqqiyot sohasidagi hamkorlikni kengaytirish bo‘yicha qator tashabbuslarni ilgari surdi. Jumladan, Tashkilot doirasida sun’iy intellekt sohasida strategik hamkorlik tarmog‘ini shakllantirish taklifetildi.Bundaysamaralimexanizmorqaliiqtisodiyo‘sishningyanginuqtalarinibelgilash,bulutlivakvanthisoblashtexnologiyalarinirivojlantirish,shuningdek,ochiqvazamonaviyyagonaraqamlimakonniyaratishmumkin.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, so‘nggi yillarda O‘zbekiston xorijiy investorlar bilan data markazlar yaratishga 6 milliard dollarinvestitsiyajalbqilmoqda.ShumunosabatbilanO‘zbekistonyetakchisimintaqaviydatamarkazlarniyuqoritezlikdagialoqakanallariorqalibog‘laydigan“Raqamliturkiykoridorkonsepsiyasi”niishlabchiqishnitaklifqildi.Amaliyhamkorlikniyanadamustahkamlashmaqsadidaa’zodavlatlarishtirokidaToshkentshahridaTexnologiyalarforuminio‘tkazishtashabbusihamilgarisurildi.
Prezidentimizningmazkurtashabbusinafaqatdolzarbligivao‘zvaqtidailgarisurilganibilan,balkiraqamlirivojlanishdavridahamdadunyokeskino‘zgarishlarniboshdankechirayotganbugungisharoitdamuhimahamiyatkasbetadi.Bugungikundasun’iyintellektningiqtisodiyvatransformatsionsalohiyatihechkimdashubhauyg‘otmaydi.PwCbaholarigako‘ra,sun’iyintellektnikengmiqyosdajoriyetish2030yilgaqadarjahoniqtisodiyotiga15,7trilliondollargachaqo‘shimchao‘sisholibkelishimumkin.Shuningdek,Iqtisodiyhamkorlikvataraqqiyottashkilotiga(OESR)a’zodavlatlarning80foizdanortig‘isun’iyintellektnirivojlantirishbo‘yichamilliystrategiyalarniqabulqilgan.
O‘zbekistondahamsun’iyintellektta’siriostidadavlatboshqaruvitiziminiinstitutsionaltransformatsiyaqilishjarayoniizchildavometmoqda.So‘nggiyillardamamlakatdaraqamlimodernizatsiyaningnormativ-huquqiyvatashkiliyasoslarishakllantirildi.Buesadavlatboshqaruvitizimigasun’iyintellektnibosqichma-bosqichintegratsiyaqilishuchunzarurshart-sharoitlarniyaratadi.
Mamlakatimizda 2030 yilga qadar sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasiningtasdiqlanishibuboradagimuhimqadamlardanbiribo‘ldi.Strategiyasun’iyintellektnidavlatsiyosatiningustuvoryo‘nalishlaridanbirisifatidamustahkamlaydihamdamilliyma’lumotlarniqaytaishlashinfratuzilmasiniyaratish,hisoblashquvvatlarinirivojlantirish,sun’iyintellektlaboratoriyalarinitashkiletishvasohauchunmalakalikadrlarnitayyorlashninazardatutadi.
Parallel ravishda mamlakatimizda davlat xizmatlarini raqamlashtirish jarayoni ham jadal sur’atlar bilan davom etmoqda. My.gov.uz platformasining rivojlanishi, elektron hujjat aylanish tizimlarining kengayishi, soliq va bank sohalarining raqamlashtirilishi, shuningdek, Big Data elementlarining joriy etilishi davlat boshqaruvini yanada tahliliy modelga o‘tkazish uchun asos yaratmoqda.
Nima uchun SI strategik qarorlar darajasiga yetib kelmayapti?
Bugungi kunda dunyoda davlat boshqaruvi mantig‘ini o‘zgartirishga qodir vosita sifatida sun’iy intellektga qiziqish jadal ortib bormoqda. Gap faqat alohida jarayonlarni avtomatlashtirish haqida emas, balki uzluksiz katta hajmdagi ma’lumotlar tahlili va ssenariyli prognozlash asosida qarorlar qabul qilinadigan «data-driven governance» modelga o‘tish haqida ketmoqda.
Biroq,asosiymasalatexnologikjihatdantayyorlikdaemas,balkidavlatinstitutlariningyangiboshqaruvmodellarigamoslashishqobiliyatigaboribtaqalmoqda.Xususan,davlatsektoridasun’iyintellekthozirchaasosan«quyipog‘onalarda»qo‘llanilmoqda—xizmatlarniavtomatlashtirish,fuqarolarmurojaatlariniqaytaishlash,monitoringvanazorattizimlarida.Bubyurokratiksamaradorliknioshiradi,ammodavlatningstrategikfikrlashjarayonigadeyarlita’sirko‘rsatmaydi.
Sun’iyintellektdanuzoqmuddatliprognozlash,resurslarnitaqsimlashvastrategikrejalashtirishdafoydalanishhalihamfragmentarholatdaqolmoqda.Shundayparadoksyuzagakelmoqdaki,davlatma’lumotlarniberishnialgoritmlargaishonibtopshirmoqda,ammoularniiqtisodiy,ijtimoiyyokihududiysiyosatniishlabchiqishdaqo‘llashgashoshilmayapti.
Muammoenditexnologiyalaryetishmasligidaemas.Zamonaviysun’iyintellekttizimlariulkanma’lumotlaroqiminiqaytaishlash,yashirinbog‘liqliklarnianiqlashvamurakkabssenariylarnimodellashtirishgaqodir.Asosiycheklovlarinstitutsionaldarajadasaqlanibqolmoqda.
Birinchidan,algoritmikqarorlarganisbatanishonchyetarliemas.Ko‘plabamaldorlaruchunSI«qoraquti»bo‘libqolmoqda—uningxulosalarinitushuntirishqiyinvashusababularuchunsiyosiymas’uliyatolishhammushkul.
Ikkinchidan, ma’lumotlarning fragmentatsiyasi asosiy cheklov bo‘lib turibdi. Davlat organlari izolyatsiyalangan axborot tizimlari ichida faoliyat yuritmoqda, bu esa to‘liq miqyosdagi idoralararo tahlilni imkonsiz qiladi.
Uchinchidan, algoritm xatolari yuzaga kelgan taqdirda mas’uliyatni kim bo‘yniga olishi aniq emas. Bu esa ehtiyotkorlikni kuchaytiradi va byurokratik konservatizmni saqlab qoladi.
Aynan shu omillar «strategik vakuum»ni yuzaga keltiradi: an’anaviy boshqaruv usullari samarasiz bo‘lib bormoqda, yangi mexanizmlar esa hali institutsional amaliyotga aylanmagan.
Xalqaro tajribada texnologiyalar institutlarga nisbatan ikkinchi darajada
Xalqaro tajribani o‘rganish davlatlar SIni turli usullarda joriy etayotganini ko‘rsatadi, ammo ular o‘xshash cheklovlarga duch kelmoqda. Yevropa modeli huquqiy tartibga solish, inson huquqlarini himoya qilish va algoritmik shaffoflikka urg‘u beradi. Amerika modeli esa ko‘proq bozor raqobati va xususiy sektor orqali rivojlanmoqda. Singapuresaengkompleksyondashuvninamoyonetadi:ma’lumotlarniintegratsiyaqilishvamarkazlashganboshqaruvorqaliSInistrategikmodellashvositasisifatidaqo‘llashimkoniniberuvchiSmartNationkonsepsiyasi.
O‘tish iqtisodiyotiga ega mamlakatlar, jumladan, Qozog‘istontajribasihamqiziq.Uyerdadavlatniraqamlimodernizatsiyaqilishjarayonianalitikplatformalarvama’lumotlarniintegratsiyaqilishtizimlaribilanbirgakechmoqda.Biroqbuholatlardahamasosiycheklovtexnologiyalardarajasiemas,balkidavlatinstitutlariningalgoritmiktahlilasosidaqarorqabulqilishgatayyorligihisoblanadi.
Xalqarotajribalarnisolishtirishmuhimxulosagaolibkeladi:SIsamaradorligibirinchinavbatdainstitutsionalo‘zgarishlarchuqurligigabog‘liq.
O‘zbekistontajribasihamrivojlanayotgandavlatlargaxosbo‘lgancheklovlarniko‘rsatmoqda.Jadalraqamlashtirishgaqaramasdan,idoralararoma’lumotalmashinuvihalihamfragmentarholatda.Ko‘plabdavlatorganlariyopiqaxborottizimlarimantig‘idafaoliyatyuritmoqda,buesakomplekstahlilvastrategikprognozlashimkoniyatlarinicheklaydi.Yanabirmuhimmuammo—davlatboshqaruvi,ma’lumotlaranalitikasivasun’iyintellektsohalarinibirlashtiribishlayoladiganmutaxassislaryetishmasligi.
Bugungi kunda masala texnologiyalar yetishmasligida emas, balki SIni qaror qabul qilish jarayoniga to‘g‘ri integratsiya qila oladigan boshqaruv kompetensiyalarining kamligidadir. Shu bilan birga, algoritmik shaffoflik masalasi ham muhim. Prognozlarning tushuntirila olinishi va mustaqil audit tizimi mavjud bo‘lmasa, davlat apparati ichida SIga bo‘lgan ishonch cheklangan bo‘lib qoladi.
SI davlatning “qobiliyatli hamkori” sifatida
Mavjud sharoitda sun’iy intellektni mexanik avtomatlashtirish vositasi emas, balki davlatning tahliliy imkoniyatlarini kengaytiruvchi “qobiliyatli hamkor” sifatida ko‘rish zarur.
Bu turli vazirlik va idoralar ma’lumotlarini yagona analitik arxitekturaga integratsiya qilishni anglatadi. Bunday yondashuv fanlararo bog‘liqliklarni aniqlash va aniqroq prognoz modellarini shakllantirish imkonini beradi.
Muhim o‘zgarish sifatida qattiq rejalashtirishdan ssenariyli modellashtirishga o‘tish hisoblanadi. Yagona «bazaviy» prognoz o‘rniga davlat optimistikdan tortib inqirozli ssenariygacha bo‘lgan bir nechta variantlarni bir vaqtda tahlil qila oladi.
Bunda asosiy tamoyil — «inson nazoratda» prinsipining saqlanishi. Sun’iy intellekt qarorni almashtirmaydi, balki analitik ko‘makchi vazifasini bajaradi. Biroq qaror qabul qiluvchi shaxsning tanlovi yanada shaffof va hisobdor bo‘ladi, chunki algoritmik tavsiyalar bilan taqqoslash imkoniyati paydo bo‘ladi. Aslida bu statik strategiyalar modelidan uzluksiz moslashuv tizimiga o‘tishni anglatadi.
Yangi kun tartibi
Bugungi kunda mavjud tahlillarning ko‘rsatishicha, idoralararo ma’lumotlar integratsiyasini yaratmasdan turib sun’iy intellektni joriy etish urinishlari kutilgan samarani bermaydi, bu urinishlar fragmentar bo‘lib qolaveradi. Algoritmlar shaffof bo‘lmasa, ularga ishonch shakllanmaydi. Mas’uliyat aniq belgilanmasa, boshqaruv tizimi SIni strategik sohalarda qo‘llamaydi.
O‘zbekiston uchun sun’iy intellektni davlat boshqaruvi tizimiga integratsiya qilish masalasi asta-sekin texnologik modernizatsiya doirasidan chiqmoqda. Gap real vaqt rejimida ma’lumotlar, prognozlar va ssenariylar bilan ishlay oladigan yangi strategik davlat modelini shakllantirish haqida ketmoqda. Bu transformatsiyaning samaradorligi esa texnologiyalarni joriy etish tezligiga emas, balki institutsional inersiyani yengish, idoralararo integratsiyani ta’minlash va yangi boshqaruv madaniyatini shakllantirish qobiliyatiga bog‘liq.
Farxod Buranov,
Demokratik jarayonlarni tahlil qilish
markazi direktori o‘rinbosari,
yuridik fanlar nomzodi, dotsent